Archeologische Informatiepunten
Wat zijn Archeologische Informatiepunten?
Om de geschiedenis van het Groninger landschap zichtbaar en toegankelijk te maken zijn er in de provincie Archeologische Informatiepunten (AIP’s) opgezet. Deze AIP’s zijn kleinschalige bezoekerscentra, die gekoppeld zijn aan aan instellingen. In deze AIP's kunt u kennis maken met de ontstaansgeschiedenis van het Groninger kustgebied.
Elk AIP heeft zijn eigen gebied en een bijbehorend thema, hieronder kunt u meer lezen over de verschillende AIP’s. Bij elk AIP is er een boek ontwikkeld waarin het thema uitgebreid aan bod komt. Ook is er bij elk AIP een fietsroute zodat u de informatie uit het AIP in het landschap terug kunt zien.
Waar kan ik de Archeologische Informatiepunten vinden?
Momenteel bevinden zich in de provincie Groningen vijf verschillende AIP's. Hieronder staan de thema's van elk AIP. Onder Contactgegevens kunt u de lokatie en openingstijden vinden. Voor vragen over de AIP's kunt u contact opnemen met Peter Broekema van Onderzoeksbureau Elles Bulder, peter.broekema@ellesbulder.nl of 0597-593464.
AIP – Middag-Humsterland
Slingerende dijken en kronkelende waterlopen, aan de horizon een wierde met een eeuwenoude kerk. In dit eeuwenoude landschap vertellen afgegraven wierden over bewoners ver voor het begin van de jaartelling. Dijken, kolken en sluizen verhalen over de moeizame strijd tegen het water.
In het AIP Middag-Humsterland kan de bezoeker kennismaken met de bewoningsgeschiedenis van het Nationaal Landschap Middag-Humsterland. Thema’s die hierbij behandeld worden zijn de wordingsgeschiedenis van het landschap; de rol van de Lauwerszee en het Reitdiep; de invloed en rol van de mens in dewording van het landschap;menselijke bewoningssporen en gebruik van het landschap.
Het AIP is gevestigd in Museum Wierdenland, dat aan de hand van de archeologische opgravingen van de wierde van Ezinge door Albert Egges van Giffen uit de jaren ’30 van de twintigste eeuw de bezoeker laat kennismaken met het archeologisch onderzoek van het wierdenlandschap van Noord-Groningen.
Thema’s
De thema’s die in het AIP aan bod komen zijn: ontstaan van de landschappen Middag en Humsterland; de Lauwerszee en het Reitdiep; wierden en dijken, sluiscomplexen; wierdenafgravingen en archeologie; Nationaal Landschap en natuurbeheer.
Producten:
Jan Delvigne, Middag-Humsterland: Op het spoor van een eeuwenoud wierdenlandschap. Archeologie in Groningen, nr. 4 (Profiel, 2008)
TRAP Ezinge, Cultuurhistorische routes in Nederland 66 (Rijksdienst Archeologie, Cultuurlandschap en Monument, 2008)
AIP – Hoogeland
Al eeuwenlang wonen mensen op de kwelders ten noorden van Winsum. Toen er nog geen dijken het vruchtbare land beschermden, woonden mensen op wierden. Door de regelmatige overstromingen bleef iedere keer e en laagje vruchtbare klei achter, waardoor het land door de eeuwen steeds wat hoger kwam te liggen – vandaar de naam Hoogeland. De welvaart uit het verleden pronkt nog steeds zichtbaar in kerken, borgen en boerderijen.
Het Archeologisch Informatiepunt Hoogeland gaat in op dit noordelijke kwelderlandschap. Het behandeld kwelders en prielen, de loop van de oude rivier de Hunze, de hogergelegen oeverwallen waar de eerste bewoning zich concentreerde, de aanleg van dijken en sluizen, de ontwikkeling van welvaart, landbouw, handel en nijverheid.
AIP Hoogeland is gevestigd in Openluchtmuseum Het Hoogeland in het oude schoolgebouw. In deze ruimte is onder andere een selectie te zien uit de archeologische collectie van amateurarcheoloog S.S. Mensonides. In het Openluchtmuseum Het Hoogeland ervaart de bezoeker het leven op het Noord-Groninger platteland in de negentiende eeuw.
Producten:
Meindert Schroor, Het Hoogeland: Hart van de Ommelanden. Archeologie in Groningen nr. 1 (Profiel, 2003)
Meindert Schroor e.a., Het Hoogeland: Hart van de Ommelanden. Archeologie in Groningen nr. 1 (Profiel, 2009 – herziene herdruk)
TRAP
AIP – Fivelboezem
Overal in de kuststreek van Groningen verrezen vanaf de twaalfde eeuw bakstenen kerken. Van deze enorme Groninger cultuurschat resten vandaag nog vele prachtige voorbeelden, waaronder de Jacobuskerk van Zeerijp. Maar bakstenen werden ook gebruikt voor de bouw van steenhuizen: verdedigbare woonhuizen, waar de lokale elite status en macht mee uitdrukte. Langs de restanten van de Fivel, ooit een belangrijke rivier in Noord-Groningen, zijn nog steeds kerken en sporen van deze steenhuizen waarneembaar.
Het AIP Fivelboezem toont de landschappelijke ontwikkeling langs de oevers en de monding van de Fivel, een rivier waar nu weinig sporen maar van zijn te vinden. Maar kronkelende waterlopen, dijken, oeverwallen en de plaats van wierden en boerderijen verraden nog steeds waar dit water ooit heeft gestroomd. De baksteenfabricage kwam tot grote bloei in deze regio. Bij archeologische opgravingen stuitte men op kleine veldovens, maar ook nu nog zijn in de regio allerlei sporen, ruïnes en loodsen van steenfabrieken te vinden.
AIP Fivelboezem is ondergebracht in het Dorpshuis bij Jacobus. Hier is een kleine presentatie te zien van archeologische vondsten en voorbeelden van eeuwenoude baksteenproductie. De Jakobuskerk, tegenover het dorphuis, is ook geopend voor bezoekers. Hier kan men kennis maken met de bouw en geschiedenis van deze robuuste dorpskerk.
Thema’s
De Fivel; de oeverwallen en de nederzettingen, baksteenfabricage.
Producten
O.S. Knottnerus, Fivelboezem: De erfenis van
een verdwenen rivier. Archeologie in Groningen nr. 2 (Profiel, 2005)
TRAP Zeerijp, Archeologische routes in Nederland 47 (Rijksdienst Archeologie, Cultuurlandschap en Monument, 2005
AIP – Oost-Fivelingo
Lieflijk meandert het Damsterdiep door Noordoost Groningen. Buitenhuizen, steenfabrieken en de fiere koopmanshuizen van het stadje Appingedam herinneren aan economische bedrijvigheid en neergang in deze regio. Dit Damsterdiep vertelt het verhaal van de ontginning van laaggelegen veengebieden en afwateringsproblemen, van grootschalige middeleeuwse waterhuishoudkundige oplossingen met dijken en sluizen, van handel en nijverheid rond Appingedam en de ontwikkeling van Delfzijl tot havenstad.
Bezoekers aan het AIP krijgen een presentatie te zien waarin de rol van water en waterbeheer in deze regio het belangrijkste uitgangspunt is. Een belangrijk deel van de presentatie van dit AIP legt de verbinding met de regionale geschiedenis en laat kinderen door middel van een interactief spel bewust worden van de noodzaak van goed waterbeheer.
Het AIP Oost-Fivelingo is gevestigd in de Mariakapel van de Nicolaïkerk te Appingedam. Deze grootste middeleeuwse kerk van de Groninger Ommelanden vertelt van de macht van stedelingen en edelen, van gilden en stadsbestuurders, van middeleeuwse geestelijken en protestantse dominees.
Thema's
Het AIP Oost-Fivelingo behandelt het thema water vanuit drie perspectieven:
Het stilstaand water – dat ingaat op het veengebied en de ontginning daarvan, de ontwatering van de veenontginning en de laaggelegen gebieden.
Het stromend water – dat gaat in op het water als verbinding tussen de zee en de rijke kustregio, de handel van de stad Appingedam en Delfzijl, de verbinding met het achterland via maren en het Damsterdiep.
Het zeewater – dat de strijd tegen het zeewater schetst, met wierden, sluizen, dijken etc.
Producten:
O.S. Knottnerus, Natte voeten, vette klei: Oostelijk Fivelingo en het water. Archeologie in Groningen, nr. 3 (Profiel, 2008)
TRAP Appingedam – Delfzijl Cultuurhistorische Routes in Nederland, deel 59 (Rijksdienst Archeologie, Cultuurlandschap en Monument, 2008)
AIP – Dollardboezem
Eindeloze polders en lange, rechte dijken. Grootschalige akkerbouw en trotse boerderijen. Het landschap van het Oldambt is overduidelijk door mensenhand gemaakt. Dat aan dit rustige en regelmatige landschap een roerige wordingsgeschiedenis voorafgegaan is, ontgaat de meeste mensen. En dat onder de laag vruchtbare zeeklei een middeleeuws landschap verborgen ligt, is nog onbekender.
Het AIP Dollardboezem werpt licht op de middeleeuwse ontginning en bewoning van deze streek aan de oevers van de Eems; op de laatmiddeleeuwse overstromingen en de inpolderingen die in de eeuwen daarna volgden; op de sporen in het landschap die ons nog wijzen op deze sporen van eeuwenlange strijd tegen en samenleven met het water.
Het AIP Dollardboezem is gevestigd in de Oude Remise in Bad Nieuweschans. Deze oude treinremise herinnert aan de treinverbinding met Duitsland en de industriële ontwikkeling die Oost-Groningen doormaakte in het laatste kwart van de negentiende en de eerste helft van de twintigste eeuw.
Thema's
1. Het veengebied. Ontstaan van de randvenen aan de voet van het schiereiland van Winschoten en rondom de rug Vriescheloo-Wymeer-Bunde; linker Eemsoever met wierden; systematische ontginning van 12e-15e eeuw.
2. De inbraken. Problemen met het binnenwater en dijkdoorbraken; maximale uitbreiding in vroege 16e eeuw; erosie van de ondergrond dicht bij het zeegat, in de uitloopgebieden juist conservering van het oude boerenland.
3. Houwingaham. Uitgebreide beschrijving van het onttakelde en verdronken dorp Houwingaham en de herontdekking in 1933, 1987 en opgraving in 1998 (ongepubliceerd materiaal).
4. Vestingwerken. Betekenis van de Dollard in de verdediging van het gewest tegen de Spaanse troepen; ligging van de schansen; oriëntatieverschuiving als Dollard dichtslibt; vorming van de staatsgrens.
5. Kerken, kloosters en Oldambtster boerderijen/Gulfhäuser. Kerkenlandschap, kloosters en ontstaan grote boerderijen in de Dollardpolders en hun verval.
6. De zak van de Dollard. Punt van Reide als resistente kleiafzetting langs Oude Ae; natuurontwikkeling als nieuwe functie.
Producten
H. Groenendijk en R. Bärenfänger, Gelaagd Landschap: Veenkolonisten en kleiboeren in het Dollardgebied. Archeologie in Groningen, deel 5 (Profiel, 2008)
H. Groenendijk en R. Bärenfänger, Mehrschichtige Landschaft: Moorkolonisten und Kleibauern im Dollartgebiet. Archäologie in Groningen, Teil 5 (Profiel, 2008)
Cultuurpaden R(h)eiderland. Cultuurhistorische routes in Oost-Friesland en Groningen (2011)
Contactgegevens
AIP – Middag-Humsterland
Museum Wierdenland
Van Swinderenweg 10
9891 AD Ezinge
Openingstijden
Dinsdag t/m vrijdag 10:00 – 17:00
Zaterdag en zondag 13:00 – 17:00
AIP – Hoogeland
Openluchtmuseum Het Hoogeland
Schoolstraat 4
9989 AG Warffum
Openingstijden
Maart t/m oktober
Dinsdag t/m zaterdag 10:00 – 17:00
Zondag 13:00 t/m 17:00
AIP – Fivelboezem
Dorpshuis Bij Jacobus en Jacobuskerk
Borgweg 7 / 9
9914 PC Zeerijp
Openingstijden
Mei t/m september
Do vanaf 16:00
Vr vanaf 14.00
Za-Zo vanaf 10.00
Zaterdag en zondag 12:00 - 17:00
Oktober t/m april
Do vanaf 16.00
Vr vanaf 16.00
Za-Zo vanaf 14.00
AIP – Oost-Fivelingo
Wijkstraat 32
9901 AJ Appingedam
Openingstijden
Mei t/m september
Dinsdag t/m zaterdag 11:00 – 17:00
Zondag 14:00 – 17:00
AIP – Dollardboezem
De Oude Remise
Oudezijl 1
9693 PA Bad Nieuweschans
Openingstijden
Wo t/m Do 12:00 – 17:00
Vr t/m Zo 12.00 - 20.00