Instellingen:
Elfenboom, Germaanse god en 'apostel': de eiken van Eenrum
[800-1594, 600 BC - 800 AD, 1594-1795, 1795-1914, 1980-nu]Op 21 april 2011 werden op het oude kerkhofterrein bij de kerk van Eenrum 12 jonge wintereiken geplant. Zij vervangen evenzoveel rode beukenbomen die aan het eind van hun bijna 150-jarige bestaan dermate door zwammen waren aangetast, dat ze in 2009 gekapt moesten worden. Deze boomgroep werd ook wel ‘De Twaalf Apostelen’ genoemd.
Eik als Apostel
Deze benaming wordt regelmatig gebruikt voor boomgroepen bestaande uit 12 bomen die in een cirkel of anderszins dicht bij elkaar staan. Het begrip verwijst naar de 12 leerlingen van Christus die soms zelf ook ‘aanwezig’ is in de vorm van een dertiende boom die dan bijvoorbeeld in het midden van de groep staat. Sommige groepen zijn spontaan zo gegroeid, al dan niet voortgekomen uit een enkele oerstam, andere zijn bewust zo geplant. Ze stonden en staan niet alleen bij kerken, maar ook in bossen en parktuinen. Er zijn er nog diverse te zien, in Nederland en ook in Noord-Duitsland en Engeland. Vaak zijn ze niet meer volledig, dikwijls zijn in de loop der tijd een of meer bomen aan ziekten, ouderdom en dergelijke bezweken. Een groep kan verschillende boomsoorten bevatten.
Te Eenrum heeft men nu gekozen voor de wintereik, omdat het een makkelijke en praktische boom is: duurzaam, slaat makkelijk aan in de grond en is niet gevoelig voor boomschimmel. Hij is inheems, maar komt niet veel meer voor in het Nederlandse landschap. Hij heeft een wat grover en donkerder blad dan de veel bekendere zomereik waar hij veel op lijkt.
De keuze voor een eik was dus praktisch van aard. Onwillekeurig is ze gevallen op een boomsoort met zeer sterke religieuze connotaties, en wel voornamelijk niet-christelijke. Waaruit bestaat de symboliek waarmee deze boom door de eeuwen heen is omgeven?
Heidense boom
De eik is vooral een boom van het heidendom, en werd in die zin door de kerk vaak gedemoniseerd. Het begon al bij de oude Grieken, in wiens religie de eik was gewijd aan de hoogste in hun pantheon der goden, Zeus. Hij huisde in een eikenbos, dit was zijn eerste tempel. Bij de oude Romeinen was de eik de boom van Jupiter.
Eik is een oud-Germaans woord dat ‘boom’ betekent. Dit geeft al aan dat de eik voor de Germanen de belangrijkste was van alle bomen. In de tijd waarin de Germaanse cultuur bloeide, waren grote delen van Europa nog bedekt met uitgestrekte eikenbossen; de mensen leefden in nauw contact met de eiken die groeiden in hun leefwereld.
De eik was de verbindende schakel met de oppergod Wodan. Diens zoon Thor (ook bekend als Donar, de god van de donder) verzorgde daarbij het contact: hij liet regelmatig de bliksem in de boom slaan. Dat dit bij de eik daadwerkelijk relatief vaker schijnt te gebeuren dan bij andere bomen, wordt tegenwoordig simpel verklaard uit het feit dat eiken vaak de hoogste bomen zijn in een bos; voor de Germanen echter waren het rechtstreekse tekenen vanuit hun hemel, het Walhalla. Overigens hoorden ook christenen in vroeger tijden in onweer de stem van God. Onder de eik werd recht gesproken, er werden offers gebracht, en de doden werden er begraven.
De Germanen kenden geen gebouwde heiligdommen zoals tempels of kerken; het bos zelf was hun tempel. In dat verband is het wetenswaardig dat sommige deskundigen aannemen dat de basisprincipes van de opbouw van kerken en kathedralen zijn ontstaan vanuit de hoedanigheid van een bos: bomen werden zuilen, takken werden stenen ‘ribben’ (ondersteunde draagconstructies) en het bladerdak werd een overkoepelend gewelf. En inderdaad, als je in een bos loopt kun je soms het gevoel hebben in een kerk te zijn, waar het door de bladeren gefilterde zonlicht als door gebrandschilderd glas in een gewijde ruimte tussen de bomen (oftewel zuilen) valt.
De Kelten
Ook in de religie van de Kelten speelde de eik een belangrijke rol. Het woord waarmee de priesters van deze natuurgodsdienst werden aangeduid – druïde – hangt samen met het Grieke ‘drus’ dat eik betekent. Zo sterk waren deze tovenaars met de boomsoort verbonden.In hun natuurgodsdienst komen onder andere elfen voor. Deze mysterieuze, etherische wezens laten zich slechts zelden zien, maar indien waargenomen is dit vaak in of bij een eik, die hun woonplaats is.
Het christendom en de kerk hebben de eik vaak bestreden. De missionarissen die in de 6e tot 10e eeuw het christendom onder de heidenen predikten, hakten de heilige bomen – die wel 1000 jaar oud konden zijn – om, verbrandden ze of bouwden kerkjes met het hout ervan. Toch stierven ze daardoor zeker niet direct uit, omdat de mensen er veel affiniteit mee bleven voelen; tot in de 17e eeuw nog werden op last van de kerk heilige eiken gekapt.
De Mariaboom
De kerk koos ook wel voor een andere strategie, namelijk door de eik op te nemen in haar eigen geloofsbeleving: hij werd verbonden aan Maria, de moeder van Christus. Veel aan haar gewijde kerken en kapelletjes verrezen bij een eikenboom. De eik werd de ‘Mariaboom’. Eiken waaraan een geneeskrachtige werking werd toegekend, werden bedevaartsoorden. Kluizenaars, mensen die zich terugtrokken uit de maatschappij om zich helemaal te kunnen richten op God, woonden soms in een holle eik, die wel een doorsnee van 10 meter kon hebben: dit was hun huis(je), hun ‘kluis’.
En nu is de eik dus ook een ‘apostel’ geworden, op het oude kerkhof bij de kerk van Eenrum. De apostelen waren de eerste zendelingen, de eerste missionarissen. Laatstgenoemden hakten vroeger eiken om, nu zijn eiken juist symbolen voor hen geworden. Is dit een overwinning voor de kerk, die aldus het oude heidense symbool zo heeft ingekapseld dat het nu van haarzelf is geworden? Misschien, maar mogelijk zegt het nog meer over de kracht van de machtige eik: niet alleen kan hij letterlijk zeer lang (over)leven - er zijn verhalen bekend van bomen die de leeftijd van 1500 tot 2000 jaren hebben bereikt - maar ook in overdrachtelijke zin, doordat hem steeds weer een nieuwe, religieuze betekenis wordt toegekend.
Eik als Apostel
Deze benaming wordt regelmatig gebruikt voor boomgroepen bestaande uit 12 bomen die in een cirkel of anderszins dicht bij elkaar staan. Het begrip verwijst naar de 12 leerlingen van Christus die soms zelf ook ‘aanwezig’ is in de vorm van een dertiende boom die dan bijvoorbeeld in het midden van de groep staat. Sommige groepen zijn spontaan zo gegroeid, al dan niet voortgekomen uit een enkele oerstam, andere zijn bewust zo geplant. Ze stonden en staan niet alleen bij kerken, maar ook in bossen en parktuinen. Er zijn er nog diverse te zien, in Nederland en ook in Noord-Duitsland en Engeland. Vaak zijn ze niet meer volledig, dikwijls zijn in de loop der tijd een of meer bomen aan ziekten, ouderdom en dergelijke bezweken. Een groep kan verschillende boomsoorten bevatten.
Te Eenrum heeft men nu gekozen voor de wintereik, omdat het een makkelijke en praktische boom is: duurzaam, slaat makkelijk aan in de grond en is niet gevoelig voor boomschimmel. Hij is inheems, maar komt niet veel meer voor in het Nederlandse landschap. Hij heeft een wat grover en donkerder blad dan de veel bekendere zomereik waar hij veel op lijkt.
De keuze voor een eik was dus praktisch van aard. Onwillekeurig is ze gevallen op een boomsoort met zeer sterke religieuze connotaties, en wel voornamelijk niet-christelijke. Waaruit bestaat de symboliek waarmee deze boom door de eeuwen heen is omgeven?
Heidense boom
De eik is vooral een boom van het heidendom, en werd in die zin door de kerk vaak gedemoniseerd. Het begon al bij de oude Grieken, in wiens religie de eik was gewijd aan de hoogste in hun pantheon der goden, Zeus. Hij huisde in een eikenbos, dit was zijn eerste tempel. Bij de oude Romeinen was de eik de boom van Jupiter.
Eik is een oud-Germaans woord dat ‘boom’ betekent. Dit geeft al aan dat de eik voor de Germanen de belangrijkste was van alle bomen. In de tijd waarin de Germaanse cultuur bloeide, waren grote delen van Europa nog bedekt met uitgestrekte eikenbossen; de mensen leefden in nauw contact met de eiken die groeiden in hun leefwereld.
De eik was de verbindende schakel met de oppergod Wodan. Diens zoon Thor (ook bekend als Donar, de god van de donder) verzorgde daarbij het contact: hij liet regelmatig de bliksem in de boom slaan. Dat dit bij de eik daadwerkelijk relatief vaker schijnt te gebeuren dan bij andere bomen, wordt tegenwoordig simpel verklaard uit het feit dat eiken vaak de hoogste bomen zijn in een bos; voor de Germanen echter waren het rechtstreekse tekenen vanuit hun hemel, het Walhalla. Overigens hoorden ook christenen in vroeger tijden in onweer de stem van God. Onder de eik werd recht gesproken, er werden offers gebracht, en de doden werden er begraven.
De Germanen kenden geen gebouwde heiligdommen zoals tempels of kerken; het bos zelf was hun tempel. In dat verband is het wetenswaardig dat sommige deskundigen aannemen dat de basisprincipes van de opbouw van kerken en kathedralen zijn ontstaan vanuit de hoedanigheid van een bos: bomen werden zuilen, takken werden stenen ‘ribben’ (ondersteunde draagconstructies) en het bladerdak werd een overkoepelend gewelf. En inderdaad, als je in een bos loopt kun je soms het gevoel hebben in een kerk te zijn, waar het door de bladeren gefilterde zonlicht als door gebrandschilderd glas in een gewijde ruimte tussen de bomen (oftewel zuilen) valt.
De Kelten
Ook in de religie van de Kelten speelde de eik een belangrijke rol. Het woord waarmee de priesters van deze natuurgodsdienst werden aangeduid – druïde – hangt samen met het Grieke ‘drus’ dat eik betekent. Zo sterk waren deze tovenaars met de boomsoort verbonden.In hun natuurgodsdienst komen onder andere elfen voor. Deze mysterieuze, etherische wezens laten zich slechts zelden zien, maar indien waargenomen is dit vaak in of bij een eik, die hun woonplaats is.
Het christendom en de kerk hebben de eik vaak bestreden. De missionarissen die in de 6e tot 10e eeuw het christendom onder de heidenen predikten, hakten de heilige bomen – die wel 1000 jaar oud konden zijn – om, verbrandden ze of bouwden kerkjes met het hout ervan. Toch stierven ze daardoor zeker niet direct uit, omdat de mensen er veel affiniteit mee bleven voelen; tot in de 17e eeuw nog werden op last van de kerk heilige eiken gekapt.
De Mariaboom
De kerk koos ook wel voor een andere strategie, namelijk door de eik op te nemen in haar eigen geloofsbeleving: hij werd verbonden aan Maria, de moeder van Christus. Veel aan haar gewijde kerken en kapelletjes verrezen bij een eikenboom. De eik werd de ‘Mariaboom’. Eiken waaraan een geneeskrachtige werking werd toegekend, werden bedevaartsoorden. Kluizenaars, mensen die zich terugtrokken uit de maatschappij om zich helemaal te kunnen richten op God, woonden soms in een holle eik, die wel een doorsnee van 10 meter kon hebben: dit was hun huis(je), hun ‘kluis’.
En nu is de eik dus ook een ‘apostel’ geworden, op het oude kerkhof bij de kerk van Eenrum. De apostelen waren de eerste zendelingen, de eerste missionarissen. Laatstgenoemden hakten vroeger eiken om, nu zijn eiken juist symbolen voor hen geworden. Is dit een overwinning voor de kerk, die aldus het oude heidense symbool zo heeft ingekapseld dat het nu van haarzelf is geworden? Misschien, maar mogelijk zegt het nog meer over de kracht van de machtige eik: niet alleen kan hij letterlijk zeer lang (over)leven - er zijn verhalen bekend van bomen die de leeftijd van 1500 tot 2000 jaren hebben bereikt - maar ook in overdrachtelijke zin, doordat hem steeds weer een nieuwe, religieuze betekenis wordt toegekend.
