Hoe Schiermonnikoog bijna een Groningse badplaats werd

Een brief aan de burgemeester

Het archief van het Gemeentebestuur van Groningen bevat een heel interessant dossier over hoe de stad Groningen in 1946 bijna eigenaar en beheerder van het eiland Schiermonnikoog werd. Het dossier begint op 20 februari 1922 met een brief van Sake van der Werff, eigenaar van het gelijknamige hotel op Schiermonnikoog, aan de burgemeester van Groningen, Evert van Ketwich Verschuur. Van der Werff schrijft:

"Gedurende de oorlogsjaren tierde onze zaak goed, maar deze tijden zijn voorbij. Wel kunnen weer goede tijden voor ons en alle eilanders terug komen, maar er moet iets groots voor ons gebeuren. Ons eiland wordt aan alles misdeeld, omdat ons eiland aan de Prov. Friesland behoort, welke Prov. niets [doet] voor ons eiland, maar wel voor het eiland Ameland, de reden zijn, omdat het grond bezit alhier, alleen aan de duitsche Graaf von Bernstorff behoort, terwijl veel grondbezit van Ameland aan de bezittende klasse van de Prov. Friesland behoort. Redenen waarom Ameland een goede aanleg steiger en betere motorboot heeft, zoo mede een aanlegdam te Holwerd. Op het eiland Schiermonnikoog is nog nimmer iets in die richting gedaan. Zoodat onze landing aller treurigst is. Was deze beter zoo zouden wij zeer gebaat zijn. Zoo mede onze gasten die 90% uit Groningen en omstreken komen. Welke gasten steeds en herhaaldelijk aan dringen om een betere landing. Zal deze tot stand komen en ons eiland tot bloei worden gebracht, dan moet ons eiland onder het bestuur van de gemeente Groningen worden gebracht. De Groningers beschouwen ons eiland als hunne badplaats."

De burgemeester antwoordt dat hij met belangstelling van de inhoud heeft kennisgenomen maar dat Van der Werff de kwestie beter kan voorleggen aan de Gedeputeerde Staten van de Provincie Groningen. Of Van der Werff dat ook daadwerkelijk doet, is in het dossier niet terug te vinden. Uit andere bronnen is wel bekend dat de Nederlandse staat in de jaren twintig en dertig pogingen doet om het eiland te kopen. Men is namelijk niet gelukkig met het feit dat de meeste grond op Schiermonnikoog in het bezit is van de Duitse graaf von Bernstorff. Maar de aankoop gaat niet door omdat de graaf een onredelijk hoog bedrag vraagt.

Heropening van het dossier

Ondertussen is het idee van de aankoop van Schiermonnikoog ook in de stad Groningen blijven leven. Dat blijkt als het dossier na meer dan twintig jaar ineens opnieuw wordt geopend. Op 9 september 1945 heeft burgemeester Pieter W.J.H. Cort van der Linden een gesprek met één van zijn ambtenaren. Deze noteert dat de burgemeester in zijn ambtsperiode voor de oorlog (1934-1942) ook al interesse had in de aankoop van Schiermonnikoog. Destijds werd de zaak niet doorgezet, maar nu wil de burgemeester wel actie ondernemen:

"Hij [de burgemeester] meende, dat het thans de bedoeling is, dat het eiland als Rijksdomein zal worden geëxploiteerd, nu het eigendom van den Duitschen bezitter aan de Staat is vervallen. In elk geval is wel zeker, dat Friesland in geen enkel opzicht genegen is er aan mede te werken, dat het eiland bij het provinciaal territoir van Groningen wordt gevoegd."

Deze woorden blijken profetisch.

Op 25 juli 1945 had het Nederlands Beheersinstituut de notaris B. Bolwijn uit Anjum aangewezen als beheerder van het eiland. Deze notaris was al sinds 1934 rentmeester voor de graaf von Bernstorff en hij was fel gekant tegen de verkoop van het eiland aan Groningen. Als de gemeente Groningen in oktober 1945 een poging onderneemt om het Nederlands Beheersinstituut voor haar zaak te winnen, doet notaris Bolwijn er alles aan om de gemeente tegen te werken. Om de verkoopprijs voor het eiland te kunnen vaststellen, heeft het Beheersinstituut een rapport over het beheer van het eiland nodig en de notaris is als beheerder de aangewezen persoon om dat te schrijven. Maar terwijl notaris Bolwijn bezig is met het opstellen van het rapport, doet hij ook een voorstel aan de pachters op het eiland om de huur van de losse landen met 100% te verhogen. Het lijkt erop dat hij de prijs voor het eiland probeert op te drijven. In het najaar van 1945 verkeert de burgemeester van Groningen nog in de veronderstelling dat het Beheersinstituut van plan is om het bezit of anders toch het beheer van Schiermonnikoog over te doen aan Groningen. Maar in januari 1946 lijkt het Beheersinstituut terug te krabbelen. In een poging de zaak te redden, nodigt de burgemeester de directeuren van het instituut uit voor een bezoek aan het eiland, maar omdat men hen niet kan garanderen dat het weer goed genoeg is om op één dag heen en weer te varen, durven de heren het bezoek niet aan.

De tegencampagne van notaris Bolwijn

In het voorjaar van 1946 begint notaris Bolwijn een heuse campagne tegen het Groningse plan. Op 8 april spreekt hij op de radio voor de Regionale Omroep Noord en beledigt daarin zijn ‘oosterburen’, de Groningers, door ze te vergelijken met die andere gevaarlijke ‘oosterburen’: de Duitsers. Wanneer Bolwijn hoort dat burgemeester Cort van der Linden op 13 april een bezoek zal brengen aan burgemeester Anker van Schiermonnikoog, belt hij snel de Commissaris van de Koningin in de Provincie Friesland en zorgt ervoor dat deze al op 11 april een bezoek aan het eiland brengt. Ook houdt de notaris op de avond van het bezoek van Cort van der Linden een lezing waarin hij argumenten voor het Friese bezit van het eiland uiteenzet.

Het dossier over het plan tot aankoop van Schiermonnikoog eindigt met een verzameling krantenknipsels uit april en mei 1946. Hoewel er in het dossier geen stukken zitten over de uiteindelijke beslissing van het Nederlands Beheersinstituut, weten we dat de gemeente Groningen er nooit in is geslaagd om het eiland Schiermonnikoog in bezit of in beheer te krijgen. Maar notaris Bolwijn heeft ook niet heel lang van zijn overwinning kunnen genieten, want op 1 januari 1947 moest hij het beheer van het eiland overgedragen aan de Dienst der Domeinen.

Meer lezen?

RHC Groninger Archieven, toegang 1841: Gemeentebestuur van Groningen (3) 1916 - 1965, inventarisnummer 946: Plan tot aankoop van het eiland Schiermonnikoog.

Foskea Anke Johanna van der Ven, Een omstreden eiland: de eigendom van het eiland Schiermonnikoog in geding. Groningen 1993, p. 155-159 en 197-208.